BM Sağlıklı Yaşlanma On Yılı nedir, 2026 ara dönem raporu ne gösteriyor?

On yıl nasıl ilan edildi, kim yürütüyor?

Nüfusun yaş yapısındaki değişim uzun süredir izleniyor; buna karşılık yaşlanmayı tek bir kurumun değil bütün bir sistemin gündemine koyan ortak bir çerçeve geç kuruldu. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 14 Aralık 2020'de 2021-2030 dönemini Birleşmiş Milletler Sağlıklı Yaşlanma On Yılı ilan etti. İlanın dayanağı 75/131 sayılı karar; öneri bundan önce, 3 Ağustos 2020'de 73. Dünya Sağlık Asamblesi tarafından onaylanmıştı.^[1][2]

Çerçevenin amacı Dünya Sağlık Örgütü'nün duyurusunda sade bir cümleyle anlatılıyor: yaşama yıl eklemek değil, yıllara yaşam eklemek.^[2] Uygulamayı Örgüt yürütüyor ve on yılın sekretaryasını üstleniyor. Karar, çalışmanın BM Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi, bölgesel komisyonlar, BM Nüfus Fonu, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, BM Kalkınma Programı, BM İnsan Yerleşimleri Programı, BM Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kadının Güçlenmesi Birimi ve Dünya Bankası ile birlikte yürütülmesini öngörüyor.^[1]

Raporlama takvimi de karara bağlanmış durumda: uygulama üç yıllık raporlarla Genel Kurul'a aktarılıyor. Bu takvime göre ilk ilerleme raporu Kasım 2023'te, ara dönem raporu ise 2026'da yayımlandı.^[1][3][4] Başlangıç ölçümü için 14 Ocak 2021'de 224 sayfalık bir temel rapor yayımlanmış ve 2020 yılındaki durum kaydedilmişti.^[7]

Dört eylem alanı ve dört destekleyici

On yıl, dağınık girişimleri tek bir yapıya bağlamak için dört eylem alanı tanımlıyor. İlki yaşa ve yaşlanmaya dair düşünme, hissetme ve davranma biçimini değiştirmek; yani yaş ayrımcılığıyla mücadele. İkincisi yaşlıların yeteneklerini destekleyen yaşa dost çevreler kurmak. Üçüncüsü kişinin ihtiyacına yanıt veren bütünleşik bakım ve birinci basamak hizmetleri sunmak. Dördüncüsü, gereksinim duyan yaşlılar için uzun süreli bakıma erişimi sağlamak.^[1][2]

Bu dört alanın yanında dört destekleyici sayılıyor: yaşlıların sesinin ve anlamlı katılımının güçlendirilmesi, liderlik ve kapasite geliştirme, paydaşların bir araya getirilmesi, veri ile araştırma ve yenilik kapasitesinin güçlendirilmesi.^[1] Eylem alanları ne yapılacağını, destekleyiciler ise bunun hangi koşullarda yapılabileceğini anlatıyor.

Yaş ayrımcılığının eylem alanları arasında ilk sırada yer alması, 2021'de dört BM kuruluşunun — Dünya Sağlık Örgütü, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi ve Nüfus Fonu — birlikte yayımladığı küresel rapora dayanıyor. 57 ülkede 83.034 kişiyle yapılan ankette, her iki kişiden birinin yaşlılara karşı orta ya da yüksek düzeyde ayrımcı tutum taşıdığı bildirildi. Rapor, dünya genelinde 6,3 milyon depresyon vakasının yaş ayrımcılığına atfedilebileceğini aktarıyor. Amerika Birleşik Devletleri için sekiz sağlık durumunda yıllık 63 milyar dolarlık fazla sağlık harcaması tahmin ediliyor; bu da 60 yaşın üzerindeki kişiler için bu durumlara harcanan her yedi dolardan birine denk geliyor. Raporun etkili bulduğu üç yaklaşım ise politika ve hukuk düzenlemeleri, yanlış inanışları gideren eğitim etkinlikleri ve kuşaklar arası temas.^[8]

Çerçevenin dayandığı demografik tablo

Dünya Sağlık Örgütü'nün 1 Ekim 2025'te güncellenen bilgi notuna göre 60 yaş ve üstündeki kişi sayısı 2020'de 1 milyarı aştı; 2030 için 1,4 milyar, 2050 için 2,1 milyar öngörülüyor. 80 yaş ve üstündeki nüfusun 2050'de 426 milyona ulaşması, yani 2020 düzeyinin üç katına çıkması bekleniyor. 2015 ile 2050 arasında 60 yaş üstü nüfusun toplam içindeki payının yüzde 12'den yüzde 22'ye çıkacağı tahmin ediliyor; 2050'de bu nüfusun üçte ikisinin düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşayacağı belirtiliyor.^[5]

Aynı bilgi notu ileri yaşta sık görülen durumları işitme kaybı, katarakt, kırma kusurları, sırt ve boyun ağrısı, osteoartrit, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, diyabet, depresyon ve demans olarak sıralıyor.^[5] Liste, on yılın bakım hizmetlerini neden ayrı bir eylem alanı saydığını büyük ölçüde açıklıyor.

Ara dönem raporu tabloya iki gözlem ekliyor. 60 yaşında yaşam beklentisi ile sağlıklı yaşam beklentisi arasındaki açık 2000-2023 döneminde genişledi; kazanılan yılların bir bölümü sağlık sorunlarıyla geçiyor. Ayrıca 2020-2023 arasındaki COVID-19 fazla ölümlerinin yüzde 71'i 60 yaş ve üstündeki kişilerde gerçekleşti.^[3]

2026 ara dönem raporu ne buldu?

Ara dönem raporu 1 Ekim 2026'da duyuruldu ve Genel Kurul'un 81. oturumuna A/81/366 belge numarasıyla sunuldu. Metni Dünya Sağlık Örgütü, BM Yaşlanma Kurumlar Arası Grubu ile eşgüdüm içinde hazırladı; on üç BM kuruluşu, Dünya Bankası Grubu ve sivil toplum ortakları katkı verdi.^[3]

Mevzuat ve politika göstergelerinde artış bildiriliyor. Yaşa dayalı ayrımcılığa karşı mevzuatı bulunan ülkelerin oranı 2018'deki yüzde 44,5 düzeyinden yüzde 57,7'ye çıktı. Ulusal uzun süreli bakım politikası bulunan ülkeler 2023'teki yüzde 49 düzeyinden yüzde 56,7'ye yükseldi. Yaşa dost çevreler kurmaya yönelik özel programı olan ülkelerin oranı yüzde 54,6; yaşlılara kapsamlı sağlık ve sosyal değerlendirme sunan ülkelerin oranı da yüzde 54,6. Yardımcı araçlara erişime ilişkin mevzuatı olan ülkelerin oranı yüzde 45,4 olarak bildiriliyor.^[3]

İki başlıkta tablo tersine dönüyor. Yaşlanma konusunda aktif çok paydaşlı forum bildiren ülkelerin oranı 2020'deki yüzde 53,1 düzeyinden yüzde 43,3'e geriledi. Finansman tarafında, rapor eden ülkelerin üçte birinden fazlası — yüzde 33,8'i — uzun süreli bakımı geliştirmek için çok az ayrılmış kaynağa sahip ya da hiç kaynağı yok; raporda benzer eksikliklerin on yılın diğer öncelik alanlarında da görüldüğü belirtiliyor. En büyük boşluk ise izleme tarafında: ülkelerin yalnızca yüzde 22,7'si yaşlıların sağlığını zaman içinde takip edebiliyor.^[3]

Raporun 2030 öncesi için işaret ettiği yön finansmanın sürekliliği. Ulusal bütçeler, ülke sahipliğindeki planlar, kalkınma işbirliği ve yenilikçi finansman mekanizmaları üzerinden sürdürülen yatırım, boşlukların kapanması bakımından belirleyici sayılıyor.^[3]

İlerleme nasıl ölçülüyor, oranlar nasıl okunmalı?

On yılın ölçüm altyapısı iki aşamada kuruldu. 2021 temel raporu başlangıç durumunu kaydetti ve ölçülen şeyin eylemi yönlendirdiği ilkesini öne çıkardı.^[7] 12 Mayıs 2025'te Dünya Sağlık Örgütü, Sağlıklı Yaşlanmanın Ölçümü Teknik Danışma Grubu ile birlikte 119 sayfalık bir rehber yayımlayarak izleme çerçevesini ve temel gösterge setini tanımladı. Rehberin belirtilen amacı, üye devletlerin ulusal izleme ve değerlendirme sistemlerini kurması ve güçlendirmesi.^[6]

Oranları okurken dikkat gerektiren bir nokta var. Kasım 2023'te yayımlanan ilk ilerleme raporu, 2022 sonu ile 2023 başı arasında 136 ülkeden toplanan anket verisine dayanıyordu ve çok paydaşlı forum bildiren ülke oranında yüzde 67'den yüzde 74'e bir artış aktarıyordu.^[4] Ara dönem raporu ise aktif forum bildiren ülke oranını 2020'ye göre gerileme olarak veriyor.^[3] İki sayı aynı şeyi ölçmüyor: raporların karşılaştırma yılları, soru biçimleri ve ülke örneklemleri farklı. Bu nedenle her oranı kendi raporundaki temel yılla birlikte okumak gerekiyor.

İlk rapor kaynak sorununu da aynı yerden tanımlamıştı: ülkelerin üçte birinden azının uygulama için yeterli kaynağa sahip olduğu, yaşlanma forumu bulunan ülkelerin üçte birinde ise yaşlıların bu forumlara katılmadığı bildirilmişti.^[4] Üç yıl sonraki tablo, mevzuat ve politika metinlerinin çoğaldığını, kaynak ve katılım tarafının ise aynı hızda ilerlemediğini gösteriyor.

Sektör için ne anlama geliyor?

Göstergelerin büyük bölümü bir politikanın, mevzuatın ya da programın varlığını ölçüyor; uygulamanın niteliğini doğrudan ölçmüyor. Bu ayrım hekim, eczacı, akademisyen, üretici ve kamu yöneticisi için pratik bir anlam taşıyor: bir ülkede ilgili mevzuatın bulunması, hizmetin sahada ne ölçüde karşılık bulduğunu kendiliğinden göstermiyor. Raporun en büyük boşluk olarak işaret ettiği başlık da bununla ilgili; yaşlıların sağlığını zaman içinde izleyebilen ülke oranının yüzde 22,7'de kalması, uzunlamasına ulusal verinin çoğu yerde eksik olduğu anlamına geliyor.^[3]

Dört eylem alanı sektörün gündemiyle doğrudan kesişiyor: bütünleşik bakım ve birinci basamak hizmet tasarımı, yaşa dost fiziksel çevre ile yardımcı araçlar, uzun süreli bakım kapasitesi ve yaş ayrımcılığının hizmete erişime etkisi.^[1] Ölçüm tarafında ise aynı soru başka bir düzlemde karşımıza çıkıyor: hangi gösterge neyi gösteriyor. Bireysel düzeydeki yaşlanma ölçümlerinin kanıt durumunu biyolojik yaş ve epigenetik saatler yazısında ele almıştık; on yılın göstergeleri ise ülke düzeyindeki politika ve hizmet kapasitesini ölçüyor.

SAYLOD, sağlıklı yaş alma ve longevity alanında kamu, akademi, sağlık profesyonelleri, üreticiler ve sektör paydaşlarını buluşturan bağımsız bir sivil toplum kuruluşu olarak uluslararası politika çerçevelerini ve bunların sektöre yansımalarını komisyonları aracılığıyla izliyor; derneğin çalışma başlıkları Çalışma Alanlarımız bölümünde yer alıyor.

Sık sorulan sorular

BM Sağlıklı Yaşlanma On Yılı nedir?

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 14 Aralık 2020'de 2021-2030 dönemini Birleşmiş Milletler Sağlıklı Yaşlanma On Yılı ilan etti; dayanak 75/131 sayılı karardır ve öneri 3 Ağustos 2020'de 73. Dünya Sağlık Asamblesi tarafından onaylanmıştı. Uygulamayı Dünya Sağlık Örgütü yürütür ve on yılın sekretaryasını üstlenir. Karar, çalışmanın BM Ekonomik ve Sosyal İşler Dairesi, bölgesel komisyonlar, BM Nüfus Fonu, İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, BM Kalkınma Programı, BM İnsan Yerleşimleri Programı, BM Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kadının Güçlenmesi Birimi ve Dünya Bankası ile birlikte yürütülmesini öngörür.

On yılın eylem alanları neler?

Dört eylem alanı var: yaşa ve yaşlanmaya dair düşünme, hissetme ve davranma biçimini değiştirmek; yaşlıların yeteneklerini destekleyen yaşa dost çevreler kurmak; kişinin ihtiyacına yanıt veren bütünleşik bakım ve birinci basamak hizmetleri sunmak; gereksinim duyan yaşlılar için uzun süreli bakıma erişimi sağlamak. Bunların yanında dört destekleyici sayılır: yaşlıların sesinin ve anlamlı katılımının güçlendirilmesi, liderlik ve kapasite geliştirme, paydaşların bir araya getirilmesi, veri ile araştırma ve yenilik kapasitesinin güçlendirilmesi.

2026 ara dönem raporu neler bildiriyor?

1 Ekim 2026'da duyurulan ve Genel Kurul'un 81. oturumuna A/81/366 belge numarasıyla sunulan rapora göre yaşa dayalı ayrımcılığa karşı mevzuatı bulunan ülkelerin oranı 2018'deki yüzde 44,5 düzeyinden yüzde 57,7'ye, ulusal uzun süreli bakım politikası bulunanların oranı 2023'teki yüzde 49 düzeyinden yüzde 56,7'ye çıktı. Yaşa dost çevre programı ile kapsamlı sağlık ve sosyal değerlendirme sunan ülkelerin oranı yüzde 54,6 olarak bildiriliyor. Aktif çok paydaşlı forum bildiren ülke oranı 2020'deki yüzde 53,1 düzeyinden yüzde 43,3'e geriledi; ülkelerin yalnızca yüzde 22,7'si yaşlıların sağlığını zaman içinde izleyebiliyor.

On yılın ilerlemesi nasıl ölçülüyor?

Başlangıç durumu 14 Ocak 2021'de yayımlanan temel raporla kaydedildi. 12 Mayıs 2025'te Dünya Sağlık Örgütü, Sağlıklı Yaşlanmanın Ölçümü Teknik Danışma Grubu ile birlikte 119 sayfalık bir rehber yayımlayarak izleme çerçevesini ve temel gösterge setini tanımladı; rehberin amacı üye devletlerin ulusal izleme ve değerlendirme sistemlerini kurması ve güçlendirmesi olarak belirtiliyor. Uygulama ayrıca üç yıllık raporlarla Genel Kurul'a aktarılıyor; ilk rapor Kasım 2023'te, ara dönem raporu 2026'da yayımlandı.

Yaş ayrımcılığı neden on yılın eylem alanlarından biri?

Dört BM kuruluşunun 2021'de yayımladığı küresel rapor, 57 ülkede 83.034 kişiyle yapılan ankette her iki kişiden birinin yaşlılara karşı orta ya da yüksek düzeyde ayrımcı tutum taşıdığını bildirdi. Raporda dünya genelinde 6,3 milyon depresyon vakasının yaş ayrımcılığına atfedilebileceği, Amerika Birleşik Devletleri'nde sekiz sağlık durumu için yıllık 63 milyar dolarlık fazla sağlık harcaması oluştuğu aktarılıyor. Raporun etkili bulduğu üç yaklaşım politika ve hukuk düzenlemeleri, yanlış inanışları gideren eğitim etkinlikleri ve kuşaklar arası temastır.

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü — WHO's work on the UN Decade of Healthy Ageing (2021-2030) https://www.who.int/initiatives/decade-of-healthy-ageing
2. Dünya Sağlık Örgütü — The Decade of Healthy Ageing: a new UN-wide initiative, 14 Aralık 2020 https://www.who.int/news/item/14-12-2020-decade-of-healthy-ageing-a-new-un-wide-initiative
3. Dünya Sağlık Örgütü — UN Decade of Healthy Ageing midpoint report finds progress, calls for greater investment, 1 Ekim 2026 (rapor: A/81/366) https://www.who.int/news/item/01-10-2026-un-decade-of-healthy-ageing-midpoint-report-finds-progress--calls-for-greater-investment
4. Dünya Sağlık Örgütü — United Nations agencies launch first report on the Decade of Healthy Ageing, 2021-2030, 22 Kasım 2023 https://www.who.int/news/item/22-11-2023-united-nations-agencies-launch-first-report-on-the-decade-of-healthy-ageing--2021-2030
5. Dünya Sağlık Örgütü — Ageing and health (bilgi notu, 1 Ekim 2025) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ageing-and-health
6. Dünya Sağlık Örgütü — Measuring the progress and impact of the UN Decade of Healthy Ageing (2021-2030): framework and indicators recommended by WHO Technical Advisory Group, 12 Mayıs 2025 https://www.who.int/publications/i/item/9789240104181
7. Dünya Sağlık Örgütü — Decade of healthy ageing: baseline report, 14 Ocak 2021 https://www.who.int/publications/i/item/9789240017900
8. Dünya Sağlık Örgütü — Ageism is a global challenge: UN (Global report on ageism duyurusu), 18 Mart 2021 https://www.who.int/news/item/18-03-2021-ageism-is-a-global-challenge-un